Olbrzymie znaczenie w procesie poznania historii Granicy/Maczek mają źródła kartograficzne. Dzięki dawnym mapom i planom jesteśmy w stanie potwierdzić funkcjonowanie skupisk ludzkich nad Białą Przemszą już w XVIII wieku, jak również odtworzyć etapy rozwoju osad (Maczki i Granica) w ich przestrzennym wymiarze.

Była już mowa, że pewne skupiska ludzie funkcjonowały na obszarze dzisiejszych Starych Maczek, dawnej zwanych Maczkami, na długo przed wytyczeniem Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i powstaniem miejscowości Granica (dywagacje na ten temat zob. tutaj oraz tutaj). W XVIII wieku skupiska te musiały być już całkiem pokaźne, bowiem ówcześni kartografowie, opracowując plany obszarów dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego, uwzględniali osadę Maczki w swych pracach. Prześledźmy zatem obecność miejscowości Maczki na najważniejszych mapach pochodzących z XVIII i XIX wieku.

W 1772 roku w Paryżu został wydany  atlas geograficzny, którego autorem był wenecki kartograf Giovanni Antonio Rizzi Zannoni. Atlas zatytułowany Carte de Pologne zawiera 24 mapy Rzeczpospolitej. Na mapie obrazującej województwo krakowskie można zauważyć miejscowość Maczki w otoczeniu paru innych brzmiących znajomo (zwłaszcza mieszkańcom Zagłębia) nazw. Przy okazji warto zwrócić uwagę również na oznaczoną na mapie miejscowość Zosnowice.

1
Fragment mapy województwa krakowskiego z atlasu Carte de la Pologne z 1772 r. z zaznaczoną osadą Maczki.

Pod nazwą Maćki osada pojawia się na Mapie Województwa Krakowskiego w dobie sejmu czteroletniego 1788-1792, opracowanej przez Karola Buczka, a wydanej w 1930 roku przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie.

1
Fragment Mapy Województwa Krakowskiego w dobie sejmu 4-letniego (1788-1791), wyd. 1930 r.

W czasach zaborów, wojskowe służby kwatermistrzowskie Prus, Austrii i Rosji podjęły się zadania stworzenia materiałów kartograficznych, obrazujących zajęte przez nich terytoria. Osada Maczki, jako Maczky pojawia się na Mapie Galicji Zachodniej, opracowanej w latach 1801-1804 z inicjatywy administracji austriackiej. Prace przygotowawcze i kartograficzne trwały kilka lat a wykonywał je zespół wojskowych kartografów pod kierownictwem pułkownika Antoniego Mayera von Heldensfelda.

2
Fragment Mapy Galicji Zachodniej, wyd. 1808 r.

Nazwa Macki (a właściwie Macki Budy) pojawia się w zbiorze Wojskowych Map Topograficznych opracowanych w Weimarskim Instytucie Geograficznym, wydanych w 1809 roku, a zatytułowanych: Topographisch-militärischer Atlas von dem souverainen Herzogthume Schlesien mit oesterreichisch Schlesien, und dem dermahlen zum Herzogthum Warschau gehörigen Neu Schlesien, in 26 Blättern herausgegeben von dem Geographischen Institute.

1809
Fragment Topographisch-militärischer Atlas von dem souverainen Herzogthume Schlesien…, wyd. 1809 r.

Macki pojawiają się również w Topograficznej Karcie Królestwa Polskiego, zwanej potocznie Mapą Kwatermistrzostwa. Mapa ta, będąca jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej kartografii XIX wieku składa się z 59 arkuszy, obrazujących obszar Kongresówki. Pierwotnie jej opracowanie powierzono Kwatermistrzostwu Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Prace zapoczątkowano w 1822 r. Po upadku powstania listopadowego, Kwatermistrzostwo zostało zlikwidowane, a pracę nad mapą oficjalnie przejął Korpus Topografów armii rosyjskiej. Nieoficjalnie nadal prowadzili je polscy oficerowie. Ostatecznie wydano ją Petersburgu w 1843.

mapa kwatermistrzostwa fragment
Fragment Topograficznej Karty Królestwa Polskiego, wyd. 1843 r.

W 1859 roku została wydana Karta dawnéj Polski z przyległemi okolicami krajów sąsiednich według nowszych materyałów. Jej autorem był generał Wojciech Chrzanowski – żołnierz i kartograf, a przy tym postać nietuzinkowa. Biogram Chrzanowskiego to praktycznie gotowy scenariusz na film. Pracę nad mapą rozpoczął w 1822 roku. Najprawdopodobniej w zamyśle autora miała ona służyć potrzebom zrywu narodowowyzwoleńczego. Pierwsze 38 arkuszy zostało wydanych się w latach od 1840-1848. Ostatecznie na całość złożyło się 48 arkuszy. Mapa Chrzanowskiego zaliczana jest do najcenniejszych prac kartograficznych XIX wieku, a przy tym jest jedyną mapą topograficzną Polski w granicach historycznych, opracowaną i wydaną przez Polaków w okresie zaborów. Na mapie prezentującej okolice Olkusza, można zauważyć miejscowość Maćki.

4
Fragment Karty dawnej Polski…, wyd. 1859 r.

c.d.n.

Advertisements