Podróżnym z przełomu XIX i XX wieku, przekraczającym granicę rosyjsko-austriacką w pociągu Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, niewątpliwie rzucały się w oczy piękne gmachy budowli zlokalizowanych w Granicy. Oprócz dworca i kościoła (po 1892 roku) zachwyt budziła cerkiew prawosławną – jedna z najpiękniejszych budowli sakralnych w Granicy, swoista wizytówka osady, która niestety nie sprostała próbie czasu.

Cerkiew w Granicy/Maczkach, mimo, że nie istnieje już od lat 50-tych XX wieku, nadal budzi olbrzymie zainteresowanie. Mogą o tym świadczyć prowadzone wiosna 2015 roku wykopaliska archeologiczne, dzięki którym przez pewien okres czasu Maczki codziennie gościły w lokalnych mediach. Historia świątyni, zlokalizowanej w Granicy budzi również zrozumiałe zainteresowanie środowisk prawosławnych. Na szczególną uwagę zasługują badania ks. dra Mikołaja Dziewiatowskiego, zwłaszcza praca „Dziedzictwo diaspory” (dostępna tutaj). Warto zatem poświęcić parę słów samej cerkwi.

Czynnikiem determinującym powstanie cerkwi prawosławnej w Granicy był niewątpliwie rozwój osady, a co za tym idzie wzrost demograficzny. W efekcie konieczne było objęcie opieką duszpasterską tutejszych mieszkańców. W 1857 roku powstała w Granicy kaplica rzymsko-katolicka. O swoją świątynie zaczęli zabiegać również prawosławni mieszkańcy osady (celnicy, wojsko rosyjskie, urzędnicy carscy, pogranicznicy, kolejarze).

025
Cerkiew prawosławna w Granicy p.w. św. Aleksandra Newskiego

Autorem projektu cerkwi był architekt urzędu celnego, inżynier Pilc, pracami budowlanymi kierował natomiast architekt powiatu częstochowsko-będzińskiego, niejaki Lee. Uroczystość położenia kamienia węgielnego miała miejsce we wrześniu 1876 roku. Cerkiew wybudowana została za pieniądze pochodzące z ofiar wiernych, przy torach kolejowych, na przedłużeniu budynku komory celnej. Oba budynki, komora i cerkiew, zostały otoczone wspólnym metalowym ogrodzeniem. Poświęcenia cerkwi dokonano 7 października 1884 roku. Patronem świątyni został św. Aleksander Newski – książę Nowogrodu Wielkiego, osławiony zwycięstwem nad jeziorem Pejpus.

GRANICA-3-1024x640
Pocztówka z Granicy. Po lewej stronie grupa ludzi na torach, w tle cerkiew prawosławna. Pocztówka wydana przez W. Hertza, ok. 1903 r.

Cerkiew wzniesiono na planie wydłużonego krzyża, z jedną kopułą. Nad przedsionkiem znajdowała się dzwonnica z 6 dzwonami, ofiarowanymi przez moskiewskiego kupca i zegarem. Z przekazów mieszkańców wiadomo, że kuliste zwieńczenie hełmu było złocone. Cerkiew w Granicy przypominała świątynie ulokowane w innych miastach Królestwa Polskiego – Aleksandrowie Kujawskim, Mławie czy w Grajewie.

Świątynia mogła pomieścić ok. 250 osób. We wnętrzu znajdował się Ikonostas z jasnego dębu wykonany w petersburskiej pracowni Leontiejewa, według projektu architekta N. D. Feduszkina. Ikony z kolei napisał akademik Wasiljew. Koszt budowy cerkwi i domu parafialnego wyniósł 60 tys. rubli. W 1882 roku wybudowano dwupiętrową plebanię za 7300 rubli (budynek zachował się do dnia dzisiejszego). W 1887 r. otwarto szkołę parafialną, która prowadziła działalność przez następne 13 lat, czyli do 1899 roku. Przy cerkwi funkcjonowała również biblioteka zasobna w 217 tomów. Do 1910 roku cerkiew w Granicy stanowiła odrębną parafię, liczącą ok. 3200 wiernych. Później włączono ją do parafii św. Mikołaja w Sosnowcu.

11000887_1016631898381662_7514778015162164593_o
Wnętrze cerkwi prawosławnej w Granicy, w tle widoczny Ikonostas. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów ks. dra M. Dziewiatowskiego
Reklamy